Borcu olan biri için "bütçe yapmak" gelir-gider listesi çıkarmak değildir. Gelir gideri karşılıyor görünürken ay ortasında KMH'ye düşmek mümkündür; çünkü para aynı anda girmez ve çıkmaz. Bu rehber bütçeyi ay ay kasa olarak kurar: bugün ne var, her ay ne giriyor, ne çıkıyor, ay sonunda ne kalıyor, hangi ay eksi. Borç ödemesi bu tablonun bir satırıdır; planın tamamı değil.
1. Bütçe değil, nakit akışı
| Bütçe | Nakit akışı | |
|---|---|---|
| Soru | Gelir gideri karşılıyor mu? | Hangi ay, hangi gün kasa eksiye düşüyor? |
| Zaman | Bir ay | 12 ay, ay ay (ilk 3 ay gün bazında) |
| Birim | Toplam | Açılış + giriş − çıkış = kapanış |
| Görmediği | Tahsilat gecikmesi, tek seferlik vergi, biten taksit | — |
Bütçe "yılda 1,8 milyon gelir, 1,7 milyon gider, 100.000 artı" der. Nakit akışı "Ekim'de 45.000 ₺ sigorta ve 27.000 ₺ yapılandırma taksiti üst üste geliyor, tahsilat Kasım'da, Ekim −8.000 ₺" der. İkincisi karar verdirir.
Rakamlarınızla: aylık bütçe / nakit akışı hesap makinesi.
2. Dört satır: tablonun iskeleti
- Düzenli gelir. Maaş, düzenli satış, kira geliri. Kesin olmayan tahsilatlar buraya değil, 4. satıra yazılır.
- Zorunlu yaşam giderleri. Kira/aidat, faturalar, market, ulaşım, okul, sağlık. Kart ekstresinin son üç ayından çıkarılır; tahmin değil, gerçekleşen.
- Borç ödemeleri. Kart asgarileri + o ayın taksitleri, kredi taksitleri, yapılandırma taksitleri (ay ay, ortalama değil), KMH faizi. Her kalemin bitiş ayı yazılır.
- Tek seferlik kalemler. Vergi, sigorta, bayram, tatil, beklenen tahsilat, varlık satışı. Ay ve tutar.
Kapanış = açılış + (1) − (2) − (3) ± (4). Kapanış bir sonraki ayın açılışıdır; eksi kapanış KMH faiziyle devreder.
3. Yedek fonu: borçtan önce mi sonra mı
En sık sorulan soru ve cevabı sıralıdır:
- 1 aylık zorunlu gider kadar yedek, her şeyden önce. Yedek yoksa ilk sürprizde nakit avansa ya da KMH'ye düşersiniz; kazanılan faiz iki katıyla geri gider.
- En pahalı borç (KMH, kart dönen borcu) — asgarilerin üstündeki her lira buraya.
- Yedeği 3 aya (serbest çalışan ve şirket sahibi için 6 aya) tamamlamak, pahalı borçlar kapandıktan sonra.
Yedek, borç ödeme hesabında değil, ayrı bir vadeli hesapta durur; mevduat faizi getirir ve "elin altında" olmadığı için harcanmaz. Mevduatın net getirisi kartın maliyetinden (%4,25/ay) düşük olduğu sürece 1 aydan fazlasını pahalı borç varken biriktirmek matematiksel olarak kaybettirir; 1 aylık kısım sigortadır, getiri beklenmez. Ayrıntı ve hesap: Acil durum fonu ne kadar olmalı · acil durum fonu hesap makinesi.
4. 50/30/20 kuralı Türkiye'de
ABD kaynaklı kural: gelirin %50'si ihtiyaç, %30'u istek, %20'si birikim/borç. Türkiye'de hanehalkının parayı nereye harcadığını TÜİK'in 2024 Hanehalkı Tüketim Harcaması bülteni (2 Haziran 2025) gösteriyor:
| Harcama grubu (tüketim harcaması içindeki pay) | Türkiye geneli | En düşük gelirli %20 | Müteşebbis geliri olanlar |
|---|---|---|---|
| Konut ve kira | %26,0 | %33,2 | %21,6 |
| Ulaştırma | %21,6 | %10,1 | %26,4 |
| Gıda ve alkolsüz içecekler | %18,1 | %30,4 | %18,4 |
| Üçünün toplamı | %65,7 | %73,7 | %66,4 |
| Eğlence, spor ve kültür | %2,3 | — | — |
Paylar tüketim harcamasına göredir, gelire göre değil; birikim ve borç anaparası tüketim sayılmaz. Yine de yalnızca üç zorunlu grubun tüketimin üçte ikisi olması, "%50 ihtiyaç" varsayımının Türkiye ortalaması için gerçekçi olmadığını gösterir; eğlence-kültür payı %2,3 iken "%30 istek" de öyle. Şahıs şirketi sahipleri (müteşebbis geliri) için ulaştırma payının yüksek olması işle ilgili ulaşım ve araç maliyetidir, istek değil.
Kural işlemez ama fikri işler: sıra. Zorunlu giderler → borç asgarileri → 1 aylık yedek → ek borç ödemesi → istekler. İstekler en sona kalır ama sıfır olmaz; sıfır olan bütçe iki ayda terk edilir. Aylık sabit ve küçük bir "istek" tutarı belirleyip onu harcamak, planın sürdürülebilirliğidir. Ayrıntı: 50/30/20 kuralı Türkiye'de işler mi.
5. Düzensiz gelirle bütçe: şahıs şirketi ve serbest çalışan
Maaş yoksa "aylık gelir" satırı yoktur; tahsilat vardır ve tahsilat gecikir. Üç kural:
- Taban gelir. Son 12 ayın en düşük üç ayının ortalaması. Zorunlu giderler ve borç ödemeleri tabana sığmalı; sığmıyorsa sorun bütçede değil, borç yapısında (vade uzatma, konsolidasyon) ya da gelirde.
- Tahsilatı olduğu gibi değil, gerçekçi yazın. Söz verilen tarih + 15 gün; üç aydır gelmeyen tahsilat listeden çıkar. Nakit akışında en sık açık nedeni, gelmeden harcanan tahsilattır.
- İyi ayın fazlası yedek hesabına. Kötü ayı o hesap tamamlar; "maaşınızı kendinize siz ödersiniz": her ay yedekten sabit tutar ana hesaba.
Şirket ve şahıs tek cüzdansa tek tablo: şirket hesabı, kişisel kart, KMH, Bağ-Kur primi, vergi yapılandırması aynı takvimde. İki defter tutmak aynı parayı iki kez saymaktır.
6. Borç ödemesini bütçeye yerleştirmek
Borç planı (Borç kapatma rehberi) hangi borca ne kadar gideceğini söyler; bütçe bunun hangi ay mümkün olduğunu. Üç kural:
- Yapılandırma taksiti ilk satır. Oranı düşük ama bir yılda ikiden fazla aksama tüm borcu muaccel eder. Kart asgarisi ikinci, kredi taksiti üçüncü.
- Biten taksit, ek ödeme kapasitesidir. Kart taksitleri Ocak'ta bitiyorsa Şubat'tan itibaren o tutar hedef borca gider; bütçede "serbest kalan para" satırı olarak görünür.
- Sıkışan ayı önceden çözün. Tek seferlik vergiyle yapılandırma taksitinin üst üste geldiği ay için üç seçenek: tahsilatı öne çekmek, o ay kart asgarisini tam asgaride tutmak, yedekten çekip sonraki ay yerine koymak. KMH son seçenek ve en fazla 30 gün.
7. Aylık 10 dakika: bütçe nasıl yaşar
- Ay başı: geçen ayın gerçekleşen kapanışını yaz; tahmini değil. Fark %10'dan büyükse nedenini bul (genelde kart ekstresi ya da gecikmiş tahsilat).
- Ay ortası: kart harcamasını kontrol et; dönen borç büyümüyor mu?
- Ay sonu: borç bakiyelerini güncelle, biten taksit var mı, sıradaki 3 ay hâlâ artıda mı?
- Üç ayda bir: zorunlu gider satırını son üç ay ekstresiyle yenile (enflasyon), yedek hedefini güncelle.
8. Sık yapılan hatalar
- Tek aylık bütçe. Sıkışan ay 4. aydaysa görünmez.
- Ortalama yazmak. Yapılandırma taksiti ilk aylar ağır, tek seferlik giderler belli aylarda; ortalama, açığı saklar.
- Tahsilatı gelir saymak. Gelmeden harcanır.
- Yedeksiz borç saldırısı. İlk sürprizde nakit avans.
- İstekleri sıfırlamak. İki ayda terk edilen plan, plan değildir.
- Kart harcamasını "gider" değil "borç" saymak. Kart ekstresi ödendiği ay gider olur; harcandığı ay değil. İkisini karıştırmak dönen borcu görünmez kılar.
- Şirket ve şahsı ayırmak. Aynı para iki kez sayılır ya da hiç.
9. 20 dakikada 12 aylık tablo
- Tüm hesapların bugünkü toplamını yaz (KMH eksiyse eksi).
- Düzenli geliri (ya da taban geliri) ve son üç ayın ortalama zorunlu giderini yaz.
- Borç ödemelerini kalem kalem, bitiş ayıyla listele; yapılandırmayı ay ay.
- Tek seferlik kalemleri aya yerleştir: vergi, sigorta, bayram, beklenen tahsilat (+15 gün).
- Hesap makinesine gir; eksi ay varsa 6. bölümdeki üç seçenekten birini uygula.
- Serbest kalan para satırını hedef borca bağla.
Gelecek uygulaması bu tabloyu hesaplarınız, kartlarınız, kredileriniz ve yapılandırmalarınızdan kendisi kurar: "Gelecek" sekmesi 12 aylık kasa çizgisini, hangi ayın neden eksiye düştüğünü ve biten taksitlerin serbest bıraktığı parayı gösterir; Strateji sekmesi o parayı en pahalı borca yönlendirir.